Bıyl qańtar aıynda Tájikstanda ótken basqosýdyń nátıjelerine sáıkes uıymdastyrylǵan osy jolǵy Tokıodaǵy kezdesý barysynda Ortalyq Azııadaǵy týrızm salasyn damytý, óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etý, aımaqtaǵy elderdiń ózara yntymaqtastyǵyn tereńdetý, saýda jáne ınvestısııalyq salalardaǵy áriptestikti nyǵaıtý sııaqty máseleler sóz boldy.
Taraptar Japonııa men Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy atalmysh salalardaǵy yntymaqtastyqty tereńdetýge baǵyttalǵan keshegi kezdesý men osy jyly ótken ekspertterdiń tórtinshi jıyny jáne bıznes salasyndaǵy ekinshi basqosýdyń nátıjelerine súıene otyryp dıalogqa qatysýshy elderdiń syrtqy ister mınıstrleriniń Dýshanbe qalasyna josparlanǵan jetinshi jıynyn ótkizýge daıyndyq jumystaryn bastaýǵa kelisti.
Osylaısha, atalmysh format aıasynda búginge deıin Ortalyq Azııa elderi men Japonııanyń syrtqy ister mınıstrleri alty ret, mınıstrlerdiń orynbasarlary deńgeıindegi aǵa laýazymdy tulǵalary on úsh ret, ekspertter deńgeıinde tórt ret, bıznes salasynda eki ret, al Tokıoda ótetin "Intelektýaldy dıalog" on bir ret uıymdastyryldy.
Aıta ketetin bir jaıt, Ortalyq Azııa elderi men Japonııa arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý maqsatynda qurylǵan osy kópjaqty áriptestik formaty japon úkimetiniń usynysymen qurylǵan bolatyn.
Oraıy kelgende atap ótsek, japon tarapynyń ondaı oıynyń júzege asýyna Qazaqstan úlken úles qosty. Dálirek aıtsaq, 2004 jylǵy tamyz aıynda Japonııa syrtqy ister mınıstri Iorıko Kavagýchı Qazaqstanǵa sapar jasaǵan kúni sol kezdegi QR syrtqy ister mınıstri Qasym-Jomart Toqaev aımaqtaǵy óz áriptesterin Astanaǵa shaqyryp, japon tarapynyń usynysyn birlesip qabyl alýdy úılestirgen edi.
Qazaqstan tarapynyń tikeleı aralasýymen uıymdastyrylǵan Ortalyq Azııa memleketteri men Japonııanyń syrtqy ister mınıstrleriniń sol kúngi basqosýy Tokıonyń aımaqtaǵy eldermen kópjaqty qarym-qatynastaryn jandandyrýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan óńirlik dıplomatııasynyń tarıxı tusy boldy deýge ábden bolady.
Azııadaǵy AQSh-tyń eń senimdi odaqtasy bolyp tabylatyn Japonııa úkimetiniń Vashıngtonmen pysyqtap júrgizip otyrǵan Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy syrtqy saıasatynyń basty baǵyttary eki úlken geosaıası faktorǵa negizdelip otyrǵanyn atap ótkenimiz jón.
Birinshiden, aımaqtaǵy memleketter arasyndaǵy ıntegrasııalyq prosester men ózara yntymaqtastyqtyń tereńdeýine qoldaý kórsetip, sol arqyly bul elderdiń Reseıge táýeldiligin azaıtý bolsa, ekinshiden, qarqyndy damyp kele jatqan Qytaıdyń Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy saıası-ekonomıkalyq yqpalynyń tym kúsheıip ketpeýine tosqaýyl bolý.
Qytaı men Reseı úlken ról oınaıtyn 1996 jyly qurylǵan "Shanxaı bestigi" uıymyna О́zbekstan qosylǵannan keıin atalmysh uıym 2001 jyly Shanxaı yntymaqtastyq uıymy bolyp qaıta qurylyp, jıyrma birinshi ǵasyrdyń basynda paıda bolǵan eń iri xalyqaralyq jáne óńirlik uıymnyń yqpaly kúsheıe bastaǵany japon úkimetin asyqtyrǵany jasyryn emes.
Al Ortalyq Azııanyń kóshin bastap turǵan Qazaqstan úshin álemdegi eń damyǵan memleketterdiń birimen kópjaqty áriptestiktiń bundaı formatyn ornatý prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen júrgizilip otyrǵan elimizdiń kópvektorly syrtqy saıasaty men kópqyrly dıplomatııasyna tolyqtaı saı kelip otyrǵandyqtan Qazaqstan tarapy bul formattaǵy dıalogty barynsha qoldap, onyń eń belsendi músheleriniń biri bolyp otyr.
Alaıda, atalmysh formatqa qatysty sóz bolǵanda aıtpaı óte almaıtyn máseleler de joq emes.
Bastapqyda bes el arasyndaǵy áriptestikti tereńdetýge qoldaý kórsetýdi kózdegen jáne dál sol maqsatta osy formatty usynǵan japon tarapy áli kúnge deıin dıalog aıasyndaǵy kezdesýlerdiń kúntártibi men mazmunyn taraptar qanaǵattana alatyn dárejede jasaqtaı almaı otyrǵany eń úlken másele bolyp otyr desek aqıqatqa qarsy shyqpaspyz.
Qarapaıym tilmen aıtqanda, Ortalyq Azııany Qytaıdan qyzǵanyp otyrǵan japon úkimeti atalǵan aımaqtaǵy óziniń saıası-ekonomıkalyq múddesin strategııalyq jáne taktıkalyq turǵydan qalyptastyra almaı otyr desek qatelespeımiz.
Japonııa úkimetiniń damýshy elderge qatysty júrgizip kele jatqan syrtqy saıasatynyń eń tıimdi tetigi bolyp tabylatyn Damýǵa arnalǵan resmı kómek baǵdarlamasy (ODA) Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy dıplomatııasynyń negizgi quraly bolyp tabylatyny belgili. Al bul qural qoldanylmaı qalǵan jaǵdaıda qandaı saıasat júrgizý kerek ekenine baılanysty japon úkimetiniń Ortalyq Azııa aımaǵyna qatysty naqty saıası-ekonomıkalyq strategııasy bar dep aıta almaımyz.
Mysaly, eldiń ekonomıkalyq damý deńgeıiniń joǵarylaýyna baılanysty 2010 jyldardan beri ODA baǵdarlamasy boıynsha qarjylaı kómek alatyn elder qatarynan shyqqan Qazaqstanǵa qatysty Tokıonyń saıasaty qandaı bolý kerek ekenin ókinishke qaraı eshkim basyp aıta almaı otyr.
Japondyq saıasatkerler arasynda Qazaqstanmen qatynastardy jandandyrýdy jaqtaıtyndardyń sany joqtyń qasy bolsa, Japonııa syrtqy ister mınıstrligindegi bizdiń elmen aınalysatyn bólimshe Reseı men Ortalyq Azııa elderine jaýapty jalpyǵa ortaq mamandardan quralǵan. Al eki eldiń saýda-ekonomıkalyq salalaryna qatysty suraqtardy qarastyratyn japondyq qurylym men onyń quramy jıyrma jyldan beri qatty ózgere qoıǵan joq.
Osydan-aq, eki el arasyndaǵy qarym-qatynastardyń "strategııalyq áriptestigi" sol deńgeıge laıyqty ózara saıası-ekonomıkalyq yqpaldastyqtyń shynaıy kórsetkishi emes, dıplomatııalyq turǵydan qabyldanǵan deklaratıvti ataýdan asa almaı otyrǵanyn ańdaýǵa bolady.
Árıne, Japonııanyń túrli úkimettik baǵdarlamalary aıasynda Qazaqstan búginge deıin biraz mólsherde qarjylaı jáne texnıkalyq kómek alyp keledi. Oǵan tıisti deńgeıde baǵa berip, japon úkimeti men xalqyna rızashylyq bildirý artyq bolmas.
Eki eldiń xalyqaralyq arenadaǵy resmı ustanymdary da bir-birine óte jaqyn. Mádenı-gýmanıtarlyq, bilim jáne ǵylym salalaryndaǵy baılanystar da turaqty damyp keledi.
Biraq, Japonııamen áriptestiktiń bundaı deńgeıine Qazaqstan ǵana emes, aımaqtaǵy árbir memleket ekijaqty qarym-qatynastar aıasynda qol jetkizip otyr. Iаǵnı, Japonııamen ózara yqpaldasýda óńirdegi ál memleket óz múddesine saı is-qımyl jasap kele jatyr jáne ondaı ekijaqty áriptestikti tereńdetýge "Ortalyq Azııa + Japonııa Dıalogy" formaty úlken úles qosyp otyr dep aıtý qıyn.
Ortalyq Azııa memleketteri arasyndaǵy ózara tyǵyz qarym-qatynastar men aımaqtaǵy ár eldiń Japonııamen ekijaqty dostyq baılanystaryn joqqa shyǵara almaımyz. Ol kóptep quptaıtyn jaǵdaı. Atalmysh format aıasyndaǵy ár deńgeıdegi árbir jıyn jyly ótip, qaı kezdesý bolmasyn qımaı qoshtasýmen aıaqtalyp jatatyny da sondyqtan. Láıim sola bolǵaı dep tileımiz.
Degenmen, Japonııamen qarym-qatynastar salasynda osy elden ınvestısııa tartý jáne texnologııalar transferti sııaqty "kózge kórinetin" qarjy-ekonomıkalyq áriptestikti basty orynǵa qoıyp otyrǵan Ortalyq Azııa memleketteri men "óńirdegi elderdiń ortaq múddelerine qoldaý kórsetýdi" maqsat tutqan jáne sol turǵydan ózin "katalızator" dep atap júrgen japon tarapynyń arasynda eń aldymen dál osy uǵymdarǵa qatysty túsinbeýshiliktiń tereń ekenine kýá bop kelemiz.
Qurylǵanyna on bes jyl tolaıyn dep otyrǵan osy kópjaqty format aıasynda osy kúnge deıin Japonııanyń aralasýymen Ortalyq Azııada tym bolmasa bir problemanyń sheshimi tabyldy dep aıta almaımyz.
Onyń ústine, baýyrlas elder arasynda japondar aralaspasa sheshilmeıtin problemalar bar dep te aıtýǵa bolmaıdy.
Kórshiles el, kórshi jurt bolǵannan keıin týyndap jatatyn máselelerdiń qaısysy bolmasyn qandaı da bir "katalızator" elsiz-aq ózara sheship alýǵa Ortalyq Azııa elderiniń dıplomatııalyq tájirıbesi de, saıası erik-jigeri de jetip jatyr dep kámil senemiz.
Máselen, atalmysh format aıasyndaǵy kezdesýler bolsyn, Ortalyq Azııa aımaǵyna qatysty basqa da jıyndar barysynda japondyq ekspertter óńirdegi eń úlken problemalardyń biri retinde transshekaralyq ózender máselesin kóterip, aımaqta aýyl jáne mal sharýashylyǵyn damytýǵa kedergi bolyp otyrǵan sý tapshylyǵy jaıly jıi sóz qylady.
Biraq, máseleni sheshý jolyna qatysty naqty usynystar aıtylmaıtyn nemese usynastar aıtylǵan kúnniń ózinde naqty iske jalǵasyp jatpaıtyn jıyndarda Ortalyq Azııa elderiniń ókilderi óńirlik problemalar jaıly sóz qylǵanymen kezdesý nátıjelerinen kóp úmit kútpeıtinin moıyndaýymyz qajet.
Sondyqtan Tokıo bastap, Astana qoldap, qalǵan elder qostaǵan "Ortalyq Azııa + Japonııa Dıalogy" formatynyń búgingi tańdaǵy deńgeıi de, keleshektegi jaǵdaıy da eń aldymen osy formattyń avtory bolyp tabylatyn tikeleı Japonııa úkimetine baılanysty bolyp otyrǵany sózsiz.
Ortalyq Azııa memleketteriniń Qazaqstannan basqasy Japonııadan joǵaryda atalǵan ODA formaty boıynsha qarjylaı kómek alýǵa múddeli ekenin jáne eń aldymen japon tarapynyń sondaı kómegin alý úshin ózara básekeles elder bolyp tabylatynyn eskere otyryp, óńirlik áriptestik pen ıntegrasııalyq úrdisterdiń kóshbasshysy bolyp esepteletin bizdiń el atalǵan dıalogtyń kúntártibin quryp, mazmunyn tolyqtyrýǵa óz úlesin qosý kerek dep oılaımyn.
Qazaqstan men Japonııanyń ekijaqty yntymaqtastyǵyn jańa deńgeıge kóterip, eki el arasyndaǵy "strategııalyq áriptestikti" atyna saı jandandyratyn kez keldi.
Mysaly, ODA formaty boıynsha damýshy elderge kómek kórsetýge qatysty mindettemeler alyp, osy saladaǵy tetikterdi engizýge múddeli bop otyrǵan Qazaqstan úshin atalmysh saladaǵy tájirıbesi baı Japonııamen birigip qımyldap, aımaqta birlesken jobalar júrgizýge talpynys jasap kóretin shaq keldi dep óz basym senemin.
Ekonomıkalyq turǵydan álemniń eń damyǵan elderiniń biri Japonııamen ekijaqty alys-beris deńgeıinen asyp, múmkindikterdi biriktirip, eki eldiń ǵana emes, óńirdegi basqa elderdiń de suranysyn qanaǵattandyra alatyn birlesken jobalar jasaý Qazaqstan men Japonııanyń múddelerine ǵana emes, "Ortalyq Azııa + Japonııa Dıalogy" formatynyń bastapqy maqsatyna da saı ekeni sózsiz.
Batyrxan Qurmanseıit, japontanýshy
Arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
